8. buddyzm, bon

8. 8. 2. 7. 4. sztuka (cz 1)

 

patronką artystów jest benzaiten.

najczęstszym motywem sztuki buddyjskiej są posągi, rzeźby, płaskorzeźby i obrazy buddy (buddharupa). mają one przypominać o drzemiącym w ludziach potencjale oświecenia, napawać oglądającego spokojem i inspirować do osiągnięcia szczęścia. popularni są także bodhisattwowie i inne bóstwa.

początkowo budda był przedstawiany symbolicznie jako, na przykład, ślady stóp, koło dharmy, puste siedzenie, puste miejsce pod parasolem. obecnie najczęściej jest przedstawiany w pozycji lotosu.

w gandharze (i w) dominowało połączenie tematyki buddyjskiej z grecko-rzymskim stylem i techniką: dominował kamień i stiuk. znane są podobizny budy (jako jogina) w reliefach, ilustracje do dżatak (poprzednich wcieleń buddy). pojawiały się przedstawienia maitreji. rzeźby wykonywano w zielonym fyllicie i szaroniebieskich mikach. starano się zró1wnoważyć  elementy duchowe i fizyczne, przedstawiano symbolikę mudr (gestów). później sztuka buddyjska rozwijała się w mathurze, andhra pradesh, państwie guptów.

ślabhandźika to motyw w rzeźbie przedstawiający jakszini stojącą pod drzewem sal w pozycji tribhanga, co nawiązuje do narodzin buddy pod drzewem sal. najbardziej znane podobizmy tego typu można zobaczyć w toranach (bramach) w sańći.

szkoła huayan specjalizowała się w rzeźbach i malowidłach przestawiających kosmicznego buddę wajroczanę (mahawajroczanę).

wśród najbardziej znanych rzeźbiarzy możemy wymienić następujące postaci:

- jocho (zmarły w 1057), japoński mnich buddyjski, opracował technikę rzeźbiarską polegającą na wykonywaniu dużych posągów z połączenia mniejszych elementów, najbardziej znana rzeźba: posąg buddy nieograniczonego światła w byodo-in w Kioto,

- kaikei (ok 1183-ok 1236), mnich i rzeźbiarz, współpracował z unkeiem; zachowało się 20 dzieł, min w świątyni todai-ji w narze (rzeźby buddy nieograniczonego światła, hachimana, nio); wypracował styl an'ami uchodzący za elegantszy od stylu unkeia,

- unkei - rzeźbiarz japoński specjalizujący się w posągach buddy i postaci historycznych buddystów,

- enku (1632-1695), japoński mnich buddyjski, rzeźbiarz; rzeźbił postacie buddów i bodhisattwów (7 tys dzieł),

- tensho shubun - mnich zen, malarz tuszem, rzeźbiarz, wyrzeźbił buddę nieograniczonego światła w świątyni ungo-ji w kioto.

w dni specjalne tworzy się rytualne malowidła (thanki), a wszystkie sakralne dzieła sztuki otaczane są kultem, np święte księgi, miejsca odkrycia term, termy, mantry wyrzeźbione w skałach, odciśnięte w skałach ślady stóp i dłoni mahasiddhów, posąg śakjamuniego w świątyni ciokang (ciało śakjamuni), posąg maitreji w klasztorze drepung, wszystkie samopowstałe posągi bóstw (np samopowstała tara).

thanka to malowany lub haftowany zwój o tematyce religijnej zawieszany w klasztorach i domach, niesiony w trakcie procesji, używany w trakcie ceremonii, pomoc w medytacji, wizualizacja różnych aspektów umysłu. rozmiar thanka może być różny: od niewielkich do kilkumetrowych.

dziewięć ścieżek bon zwierały, między innymi, nauki na temat rysunku.

sztuka japońska (zwłaszcza grafika) jest przepojona duchem zen (przede wszystkim szkoły rinzai). malarstwo tuszem przedstawiało arahantów, buddę, bodhisattwów, bodhidharmę. wykonywano także malarstwo pejzaży lub na tle pejzaży.

estetyka zen wymaga prostoty kształtów, surowej oszczędność barw, linii, słów, kolorów przyciszonych, motywów zdobniczych skromnych. asymetria dzieł wyraża sztukę stawania się, wiecznego ruchu, powściągliwość, smutek, nostalgię, ukrytą esencję, mityczną treść dzieła, wewnętrzną istotę rzeczywistości. obraz może być zredukowany do kilkunastu kresek i plam. dzieło powstaje na skutek działania intuicyjnego. (style malarskie zenga i haiga (towarzyszący haiku) mnisi: mokuan, kao, sesshu toyo, josetsu).

zenga to nurt malarstwa japońskiego związany z zen, który osiągnął rozkwit w okresie edo. artyści używali tuszu. często malarstwu towarzyszyła kaligrafia tuszem. dzieła były niekiedy karykaturalne, spontaniczne, poza kanonami i konwencjami, wykonane jako indywidualny wyraz przepełnienia duchem zen.

kolory w buddyzmie mają swoje symboliczne znaczenie, co znajdowało wyraz w sposobie przedstawiania postaci:

- biel symbolizuje czystość umysłu, słuch, uszy,

- czerń symbolizuje zabezpieczenie przed demonami, bogactwo, dotyk i skórę,

- czerwień symbolizuje odwagę, powodzenie, długie życie, zabezpieczenie przed chorobami, szczęście, przede wszystkim w domu i biznesie, zmysł wzroku i oczy,

- zieleń symbolizują ciągłe poszukiwanie, węch i nos,

- kolor żółty (złoty) symbolizują bezpieczeństwo, powodzenie, sukces, pieniądze, smak i język.

wśród największych mnichów malarzy możemy wymienić następujących twórców:

- tan'yu kano - japoński malarz i mnich buddyjski, jeden z najwibitniejszych przedstawicieli szkoły kano; jako nadworny malarz przyczynił się do odnowienia szkoły endokoro; tworzył także w stylach tosa-ha i yamato-e,

- pierwszy dzanabadzar (mongolski tulku), zajmował się malarstwem, architekturą, wykonywał rzeźby w brązie, które przetrwały do dzisiaj,

- thangton gjalpo - inżynier, konstruktor, architekt, urbanista, malarz, rzeźbiarz, metalurg, kowal, hutnik, zajmował się odlewaniem przedmiotów rytualnych z brązu i żelaza, np dordże,

- muqi - chiński malarz wykonujący monochromatyczne obrazy o swobodnej kresce, głównie zwierzęta, ptaki, kwiaty, bambusy i pejzaże,

- sesshu toyo (1420-1506) - malarz tuszem, mnich zen,

- josetsu (xv w) - mnich zen i malarz tuszem; malował "malarskie koany",

- sotan oguri (1413-1481) - mnich zen i malarz tuszem; namalował barwne polichromie z przedstawieniami kwiatów i ptaków dla świątyń,

- wang wei - chiński mnich chan i malarz, kaligraf, teoretyk sztuki, uważany za prekursora monochromatycznego malarstwa pejzażowego; malował pejzaże, zagubione dworki i pawilony; twórca nowego formatu obrazu: zwoju poziomego, który odwija się, aby podziwiać kolejne sceny,

- soami (ok 1455-1525) - reprezentował malarstwo pejzażowe w stylu suiboku, projektował ogrody w świątyniach ryoan-ji i daitoku-ji,

 

- eitoku kano (1543-1590) - malarz szkoły kano; namalował monumentalne malowidła nasycone kolorem, stosował złote tło obrazów; jego dzieła można obejrzeć w świątyniach tenkyu-in, nanzen-ji, daitoku-ji,

- motonobu kano - przedstawiciel szkoły kano, który nadał charakter świecki dziełom o treściach religijnych; malował pejzaże, portrety, malarstwo ścienne, dekoracje w świątyniach daitoku-ji, myoshin-ji, nanzem-ji.

 

 

Waldemar Mierniczek