8. buddyzm, bon

8. 8. 2. 7. 5. literatura (cz 1)

 

dżataka, 574 opowieści o poprzednich wcieleniach buddy, należą do winaja pitaka lub są utworami pozakanonicznymi. oparte na bajkach o zwierzętach i baśniach przesuwały zainteresowanie czytelnika z arahanta na bodhisattwę, ulubiony temat sztuki buddyjskiej. (mocno to naciągane). wpływ na baśnie perskie niewątpliwy.

dziewięć ścieżek bon zawierały także nauki dotyczące poezji i gramatyki.

obrazkowe pismo dongba, służące szamanom dongba od vii w do zapisywania tekstów rytualnych, było pismem piktograficzno-ideograficznym, składało się z ok 1000 znaków. tekst nim napisany to rodzaj rebusa. funkcję pomocniczą pełnił sylabariusz geba.

zaja pandita (1599-1662), ojracki mnich, jest twórcą pisma kałmucko-ojrackiego.

soto: literatura koanowa zaczęła powstawać w końcu xiv w: podręcznik koanowy "enso monzan", "zapiski błękitnej skały".

koany monsany to pytanie i odpowiedź, kirikami to księgi inicjacyjne, rytualne i ceremonialne, kikigakisho to transkrypcje tekstów na temat koanów.

jest pięć grup koanów:

1 hoshin (dharmakaja) - w tym koanie odpowiedź jest powtórzeniem słów i gestów mistrza w taki sposób jakby uczeń już posiadł wiedzę mistrza,

2 kikan (złączenie różnic) - odpowiedzią jest działanie lub użycie przedmiotu,

3 gonsen (dociekanie słów) - odpowiedzią jest krótka wypowiedź,

4 nanto (trudne do przejścia) - odpowiedź stanowi trudne do uchwycenia wyrażenie niezrozumiałe dla profanów,

5 go-i (pięć stopni) - odpowiedzią jest odwołanie się do systemu pięciu stopni.

przykłady koanów:

- czym jest budda? trzy funty lnu,

- jaki jest dźwięk fletu bez otworów ?,

- czym jest budda? kawałkiem zaschniętego gówna. (przykład kanhua chan, odpowiedź ma wstrząsnąć uczniem).

jak widać zabawa przednia, ale pokazuje, że klasztory buddyjskie przerodziły się w zbiorowiska względnie bezpiecznych darmozjadów, którzy nie potrafili się zająć czymś bardziej pożytecznym niż gadulstwo.

klasyka gatunku:

- bezbramna brama napisana w 1229 przez wumena huikaia, zbiór 48 koanów, które są krótkie i unikają literackości,

- congrong lu (zapiski wielkiego spokoju), 100 koanów spisanych przez hongzi zhengjue na pocz xii w; polemika z kwietyzmem, przewaga spokojnego siedzenia nad metodą koanową (?).

haiku są podobno przepojone ideologią i duchem zen, składają się z 17 sylab i podobno mają związek z koanami. twórcą formy haiku był matsuo basho.

ale nie tylko haiku było produktem buddyzmu:

- bianwen - chiński gatunek literacki wywodzący się z sutr, śastr i dżatak, dłuższy tekst poetycki o regularnej ilości wersów, często rymowany, przeplatany rytmizowaną prozą. pierwotnie o życiu buddy, później dochodziły wątki historyczne, romansowe, folklorystyczne itp. bianwen nie zyskały uznania w wyższych warstwach.

- gatha - czterowersowy wiersz lub dłuższy hymn używany przez patriarchów zen i chan do ukazywania zrozumienia buddyzmu, wyrażenia swego oświecenia, wypowiadana także podczas przekazu dharmy uczniowi przez mistrza,

- xinxin ming - krótki wiersz używany w szkole chan do zbiorowej medytacji; xinxin ming ułożony przez jianzhi sengcana na podstawie lankavatara sutry, wyjaśnia, że umysł i budda są jednym, dlatego trzeba czcić buddów jako bogów i trzeba porzucić wszelki dualizm na drodze do boga,

- wang wei, poeta chiński i mnich chan, tworzył głównie czterowiersze shi, których 400 przetrwało,

- pustelnik i poeta hanshan (760-840(?)), napisał 314 wierszy bez tytułów; wiersze były czytane w klasztorach chan, son i zen; niektóre wiersze religijne (oświeceniowe, podsumowujące życie, koanowe) są niezwykle poetyckie, np:

sushan kuangren:

"moja droga leży poza błękitną pustką, białe chmury nie mają miejsca płynąć, w świecie jest drzewo bez korzeni, żółte liście są odsyłane z powrotem przez wiatr"

xuedou chongxian "rybak":

"wiosenne światło, miękka przybrzeżna mgiełka i jego łódź na wodzie, we śnie ściska tysiącstopową wędkę, dobrą na największego wieloryba",

- teishin (1798-1872), mniszka soto, poetka, zakochana w ryokanie taigu napisała piękne wiersze:

1

"zdziwiona czy to jest sen, jestem przepełniona radością, nie budźcie mnie, jeśli to jest sen, pozostawcie mnie, proszę, w tej radości na zawsze"

2

"drzemiąc w krainie snów, mówiąc o tym śnie, dlaczego nie umieścić naszego snu w strumieniu wieczności"

3

 

"uważa się, że my - mnisi przezwyciężyliśmy poziom życia i śmierci - jednak nie mogę unieść smutku naszego rozdzielenia",

- ryokan taigu, japoński mistrz zen (soto):

"wiatr nanosi wystarczająco spadłych liści aby rozpalić ogień",

 

 

Waldemar Mierniczek