8. buddyzm, bon

8. 8. 2. 7. 5. literatura (cz 2)

- bai juyi (772-846), mnich buddyjski i poeta, uważał, że poezja powinna odnosić się do rzeczywistości, a nie opisywać fikcyjne zdarzenia i miejsca, a przede wszystkim powinna pełnić cele dydaktyczne,

- kisen (zm ok 909), zaliczany do sześciu mistrzów poezji, mnich buddyjski o zacięciu ezoterycznym,

- uma no naishi (zm po 986), japońska poetka zaliczana do 36 mistrzyń poezji i do 36 średniowiecznych mistrzów poezji, mniszka,

- akazome emon (ok 957-ok 1041), japońska mniszka buddyjska, poetka i pamiętnikarka zaliczana do 36 mistrzyń poezji i 36 średniowiecznych mistrzów poezji, współautorka eiga monogatari,

- taiken-mon-in horikawa (zm po 1142), zaliczana do 36 średniowiecznych mistrzów poezji, mniszka,

- shunzei fujiwara (1114-1204), japoński poeta w stylu waka,

- gishumon-in no tango (ok 1113-po 1207), japońska mniszka i poetka zaliczana do 36 mistrzyń poezji,

- kojiju (ok 1121-ok 1202), japońska poetka, mniszka, należąca do 36 mistrzyń poezji,

- inpumon-in no tayu (ok 1131-ok 1200), japońska mniszka i poetka zaliczana do 36 mistrzyń poezji,

- nijo-in no sanuki (ok 1141-po 1216), mniszka i poetka japońska, zaliczona do 36 mistrzyń poezji,

- fujiwara no toshinari no musume (ok 1171-ok 1252-1254), mniszka i poetka, zaliczana do 36 mistrzyń poezji,

- kenko yoshida (1283-1350), mnich, pisarz, poeta, pustelnik na górze hieizan i na narabigaoka, gdzie powstało tsurezuregusa (szkice o tematyce buddyjskiej, eseje, anegdoty, aforyzmy, notatki, opisy przyrody), twórca wierszy waka (zaliczany do czterech mistrzów poezji okresu ashikaga,

- shinkei (1407-1475), mistrz renga (pieśń wiązana), pisał też pisma teoretyczne, mnich buddyjski,

- hachijo-in no takakura (ok 1176/77-po 1243), mniszka i poetka zaliczona do 36 mistrzyń poezji,

- fukuda choyo-ni (pomiędzy 1699 i 1703-1775), poetka japońska haiku i renga, mniszka.

- dzanabadzar, pierwszy dżawdzandamba, zajmował się poezją, układał modlitwy, tłumaczył teksty buddyjskie.

były i dzieła ambitniejsze, a to:

- aśvaghosa (80(?)-150(?)), pierwszy dramaturg sanskrycki, największy po kalidasie poeta indyjski,

- wędrówka na zachód to jedna z czterech klasycznyh powieści chińskich, autorstwa wu cheng'ena, oparta na autentycznej podróży mnicha xuanzanga. powieść ma charakter fantastyczno-przygodowy; mnichowi tripitaka towarzyszą w podróży sun wukong, król małp, piaskowy mnich sha wujing i koń, który był kiedyś smokiem, synem króla smoków zachodniego morza,

- soljam (1435-1439), mnich koreański, pisarz, autor pierwszej powieści koreańskiej "kumosinhwa",

- yulu (zapisane wypowiedzi), rodzaj literatury chińskiej (buddyzm chan), antologie słów i czynów mistrzów chan zawierające także poezje, kazania, listy, krótkie eseje, instrukcje, kodeksy reguł klasztornych; do tego dodawano niewerbalną komunikację jak klapsy, uderzenia, gesty, używanie miotełki i kija; do dzisiaj zachowało się yulu ok stu mistrzów chan; po przeniesieniu yulu do japonii pod ich wpływem powstały podobne w formie goroku,

- culavamsa, kronika zapisywana przez mnichów buddyjskich od iv w do 1815 r. dotycząca królów sri lanki,

- mahavamsa, kronika o buddyjskich i drawidyjskich królach sri lanki od 543 pne do 361,

- gaoseng chuan, biografie napisane ok 520 r przez huijiao; dzieło zawiera 499 biografii podzielonych na 10 kategorii: 1 tłumacze, 2 egzegeci, 3 czyniący cuda, 4 praktykujący medytację, 5 wyjaśniający dyscyplinę, 6 samospalający się, 7 kantorzy, 8 promotorzy pracy, 9 autorzy hymnów, 10 wygłaszający kazania,

- xu gaoseng zhuan, biografie wybitnych mnichów napisane w 667 przez daoxuana, który kontynuował dzieło gaoseng zhuan, opisał 705 mnichów,

- song gaoseng chuan, biografie wybitnych mistrzów song napisane w 988 r przez zanninga,

- lidai fabao ji, kronika napisana między 774 a 780 w klasztorze baotang w yizhou przez uczniów baotanga wuzhu, zawierająca historię wprowadzenia buddyzmu w chinach, opowieści, cytaty, komentarze, opis rywalizacji pomiędzy buddystami i taoistami z wykorzystaniem magicznych mocy, biografie patriarchów; dzieło prekursorskie nurtów yulu (zawierające mowy mistrzów, poezje i interakcje z uczniami) i chuadeng lu (kroniki przekazu lampy) zawierających linie przekazów dharmy; dzieło popierało linię południowego przekazu chan,

- chanyuan zhuquanji duxu, napisana w 833 przez guifenga zongmi, znakomicie pokazująca różnice pomiędzy szkołami chan (chan czittamatry, chan siunjaty, chan dharmaty) jak jingzhong, północna szkoła chan, baotang, niutou, shitou, hongzou, heze; dzieło miało duży wpływ na szkoły chan, które powstały później,

- zutang ji, napisana w 952-przez jinga i yuna, uczniów ahaoqinga wendenga, historia chanu,

- zongjing lu, napisana w 961 r przez yongmonga yanshou, historia wczesnego chanu,

- jingde chuandeng lu, najstarsza historia szkoły chan (1004) napisana przez yong'ana daoyuana ze szkoły fayan zawierająca, między innymi, rejestr 28 patriarchów zen i ich gatty wypowiadane w chwili oświecenia, początek formy literackiej denglu (zapisy lampy) lub chuandeng lu (zapisy przekazu lampy),

- ojoyoshu, trzytomowe dzieło napisane przez genshina w 985, zawiera 1000 cytatów z sutr, opisy sześciu światów i ośmiu piekieł, dziesięć rozkoszy, opis wyższości wadżrajany nad innymi praktykami buddyzmu,

- denko-roku, dzieło keizana jokina, czwartego patriarchy szkoły soto), napisane ok 1300-1325, zawierające 53 teksty o buddzie, patriarchach zen, misztrzach chan i mistrzach zen,

- fukan zazengi, dzieło dogena kigena z 1227 poświęcone medytacji zazen (poradnik, wykład filozofii zen i wartościowe dzieło literackie), zachęta do wytrwałej praktyki (budda medytował przez sześć lat, a bodhidharma przez dziewięć lat),

- hokyoki, zapiski dogena kigena z jego rozmów z tiantongiem rujingiem, dotyczące doktryny, praktyki zazen, wskazań i rytuałów,

- samguk yusa, dzieło napisane ok 1281 przez mnicha iryona, zawierające, między innymi, kalendarz królestw korei, opis mitologii koreańskiej (też historie związane z tangunem), opis poglądów i wyobrażeń buddy, autobiografie mistrzów buddyjskich, zaklęcia, żywoty pustelników, powinności dzieci wobec rodziców, ludowe pieśni koreańskie (hyangga),

- gosho, zbiór pism nichirena daishonina (rozprawy naukowe, zapiski, listy, ustne przekazy spisane przez uczniów),

- lundzie dzialpo, jedna z najbardziej znanych tantr (dzogczen), w której samantabhadra tłumaczy wzdźrasattwie, że to on stworzył wszystko, jest esencją wszystkich rzeczy, istot i buddów; poznać go to przebudzić umysł i osiągnąć esencję rzeczywistości,

- taranatha napisał w 1608 dzieło o historii buddyzmu w indiach; poza tym pisał traktaty tantryczne,

- w 1956 yukio mishima napisał opowiadanie o prawdziwym zdarzeniu, które miało miejsce w 1950, gdy psychicznie chory mnich podpalił złoty pawilon w kioto, a następnie próbował popełnić samobójstwo na wzgórzu daimon-ji.

podobno teatr kabuki jest przesiąknięty duchem zen.

thangton gjalpo, kompozytor, dramaturg, poeta, stworzył acze lhamo, połączenie dramatu i opery, założył pierwszą trupę odtwarzającą ten rodzaj sztuki scenicznej, zostawił dużo dramatów obrzędowych (czham); acze lhamo to rodzaj misterium składającego się z występów mimicznych, pieśni chóralnych, operowych recytatywów i tanecznych interludiów, które poucza w kwestiach wiary.

 

 

Waldemar Mierniczek