19. japonia, shinto, aum shinrikyo, ajnowie, korea, czondoizm

19. 8. 2. 7. 5. literatura (cz 1)

 

tenjin to bóg poezji i kaligrafii.

sumiyoshi sanjin to patroni poezji.

inari jest patronem aktorów.

mnóstwo bóstw i demonów trafiło do literatury, a to:

- hone-onna trafiła do teatru lalek, kabuki, rakugo,

- kappy to pierwowzory żółwi ninja, występują w literaturze dziecięcej, np w książce „harry potter i więzień azkabanu” j k rowling i literaturze fantasy,

- raijin jest bohaterem sztuk teatrów no i kabuki,

- shinigami występuje w poematach typu rakugo i książkach,

- shirime to ulubiona postać busona - twórcy haiku,

- smoki mają niezliczone odniesienia w literaturze,

- tanuki występuje legendach i bajkach,

- yokai występują w baśniach, przypowieściach, książkach.

samguk yusa został napisany ok 1281 przez mnicha iryona, zawiera min kalendarz królestw korei, opis mitologii koreańskiej (też historie związane z tangunem), powinności dzieci wobec rodziców, ludowe pieśni koreańskie (hyangga).

jukary to poematy narracyjne wyśpiewywane lub recytowane przez całą noc lub kilka nocy z rzędu. narrator imituje głos bohatera. jukary były opowiadane ajnom przez bogów, a kiedy bogowie odeszli robią to ludzie. jukary dzielą się na boskie (kamuj jukar) i ludzkie (ajnu jukar), które dzielą się min na opowieści o bogach-ludziach (ojna) i opowieści o bohaterach (hauki, sakorpe) (ajnowie).

ucaskoma to ustne opowieści o wydarzeniach z historii i mitologii. bohaterami są najczęściej bogacze (nispa) i wodzowie (ajnowie).

bancho sarayashiki zawiera opowiadanie o duchach i miłości pary o różnej pozycji społecznej. służąca nie zgodziła się zostać kochanką samuraja, on zabił ją i wrzucił do studni, ona wróciła jako mściwy duch. opowiadanie ma kilka wersji i liczne adaptacje.

setsuwa to krótkie opowiadanie z morałem, anegdota zawierająca przypowieści, baśń, legenda, żywot świątobliwego męża. setsuwa opiera się na ustnych przekazach ukazujących ludzkie grzechy i słabostki, które są powodem pojawiania się duchów. mnisi, za sprawą religii, ratują ludzi i tłumaczą niewyjaśnione rzeczy, opowiadają o raju i zbawieniu. najbardziej znane setsuwa to: nihon ryoiki (japońskie zapiski o duchach, 821-822), konjaku monogatari (opowieści o dawnych wydarzeniach, pierwsza poł xii w), uji shui monogatari (opowieści zebrane w uji, 1213-1219). setsuwa zostały wyparte w xiv w przez otogizoshi.

otogizoshi (xiv - xix w ) to barwnie ilustrowane bajki, opowiadania dla kobiet i dzieci (???), opowieści o bohaterach, podania, baśnie. zachowało się ok 400 otogizoshi, min opowiadanie o momotaro, opowieść o pokonanie demona oni shuten-doji przez raiko minamoto.

kaidan to opowiadania o duchach i zjawiskach nadprzyrodzonych wywodzące się z legend i powiastek ludowych. jako częsty wątek pojawia się w nich zemsta duchów za wyrządzone krzywdy. osoby słabe za życia (służący, kobiety) są niezwykle silne po śmierci (onryo). inne motywy: przeklęte kimono, które zabija każdego, kto je założy, woda, święta o-bon.

hyaku-monogatari to wieczorne spotkania grupy osób w celu opowiadania strasznych histori (kaidan). o zmroku zapalono świece. po zakończeniu opowiadań grozy gaszono po jednej świecy. seans miał elementy przyzywania. kaidany miały gromadzić w pomieszczeniu energię duchową, gaszenie świec jedna po drugiej miało pozwalać przychodzić duchom coraz bliżej i ujawniać się po zgaszeniu ostatniej świecy. obecnie na tej samej zasadzie odbywają się konwenty anime i mangi, w których obowiązuje procedura gaszenia latarek.

opowieści folklorystyczne dzielone są na następujące kategorie: mukashi-banashi - o dawnych czasach, namida-banashi - smutne historie, obake-banashi - o duchach, ongaeshi-banashi - historie wdzięczności, tonchi-banashi - dowcipy, warai-banashi - zabawne historie, yokubari-banashi - o chciwości.

spośród rozlicznych bajek i legend wymienię te, o których wspomniano w wikipedii, ale o których nie napisałem w innych miejscach: issun-boshi - o jednocalowym chłopcu, tsuru no angaeshi - o wdzięczności żurawia dla pary starców, tokoyo - o dziewczynie, która odzyskała honor swojego ojca samuraja, bumbuku-chagama (szczęśliwy kociołek) - o tanuukim, który zmieniał się w czajnik do herbaty, tamamo-no-mae - o złej kobiecie-lisie, shita-kri suzume - o wróbelku, któremu zła kobieta obcięła język.

wiersze śmierci pisano przed popełnieniem seppuku, wywodzą się z ducha zen i shinto. są raczej metaforyczne, a przedstawiona w nich śmierć jest przyjazna, łagodna i delikatna.

 

wiersz śmierci kenshin uesegi (1530-1578):

 

czterdzieści dziewięć lat życia - jak krótki sen

życie pełne pomyślności

jak jedna czarka pełna sake.

 

wiersz śmierci seisa (1675-1722)

 

to ciało bezużyteczne

niczym ostatnia śliwka

na drzewie.

 

wiersz śmierci kinei (1733-1778):

 

jesienne kwiaty mej modlitwy

kryją w sobie

nasionka raju.

 

wiersz śmierci nandai (1786-1817):

 

tylko śmierć zna spokój

życie jest

jak rozpuszczający się śnieg.

 

 

Waldemar Mierniczek