20. religie chin (bez tybetu, mongolii wewnętrznej, sinciangu, mandżurii), taoizm, konfucjanizm, falun gong

20. 1. 2. świat po stworzeniu

dao jest nienazywalną, nieokreśloną zasadą, podstawą świata, działającą i potencjalną. kiedy rzecz osiąga skrajność odwraca się od niej, dobro przechodzi w zło, a zło w dobro (prawo natury zwane ruchem dao) (laozi).

zasady yin i yang tworzą jedność przez wzajemne dopełnianie się w dao, co stanowi harmonię świata (taoizm). yin jest czarny lub filoletowy, a yang biały lub czerwony (taoizm i neokonfucjanizm).

li to rozum, niebiański rozum, kosmiczny porządek jako przeciwieństwo do ludzkich pragnień i pożądań (konfucjanizm).

fizyczną formą świata, źródłem różnorodności i dobra i zła jest siła materialna qi. qi i li stanowią nierozerwalną część natury wszechświata i człowieka (zhu xi).

qi to jedyna zasada wszechświata i źródło wszechrzeczy. całe uniwersum składa się z qi, poza nią nie ma żadnej innej siły (seo gyeong-deok).

wszechświat to kosmos moralny, a czlowiek jest jego częścią. haoranzhi qi (wielkie morale) odnosi się do relacji człowieka z kosmosem, co ma wartość nadmoralną (mencjusz).

sterowanie losami świata przez tian (niebo) odbywa się na zasadzie życzliwej propozycji idealnego planu dla świata, którego pełne wykonanie zapewniłoby stworzenie doskonałych relacji między wszystkimi stworzeniami (niebiański porządek, niebiański spokój). osiągnięcie tego stanu zależy od dobrej woli ludzi aktualnie żyjących na świecie i tian (niebo) nie ma żadnej bezpośredniej mocy, która mogłaby narzucić ów stan (konfucjanizm).

każda z trzech potęg wszechświata: niebo, ziemia i człowiek ma własne konkretne powołanie. powołaniem człowieka jest wykorzystanie tego co mu daje niebo i ziemia i tworzenie kultury (xunzi).

niebo, ziemia, ludzie i wszystkie inne rzeczy to jedna całość. wszechświat stanowi jedność, której podstawą jest materialna siła qi, tożsama z dao. yin i yang oraz pięć żywiołów to przejawy qi (zhang zai).

podstawę filozofii stanowi idea jedności, kontinuum niebios, ziemi i człowieka (tian ren he yi) oraz ich jedności (tian ren shi jian). życiodajna siła istoty najwyższej shen (duch) spływa na wszystkie rzeczy i kształtuje świat. człowiek żyje na tym świecie wkraczając w harmonię z niebiosami i ziemią, nawiązując stosunki z innymi ludźmi, stając się w ten sposób jednym nurtem kosmicznego życia z niebiosami, ziemią i wszystkimi rzeczami (fang dongmei).

historia świata dzieli się na okresy odpowiadające 64 heksagramom.

przestrzeganie praw uniwersalnych zapewni harmonię i dobro dla świata (yiguandao).

w trakcie cyklów dziejowych 129.600 światów rodzi się, rozwija, degeneruje i upada, by narodzić się na nowo. obecny świat jest w stadium degeneracji, a złoty wiek przeżywał za cesarza yao (shao yong). zasady serca-umysłu (xin) są tożsame z zasadami wszechświata (shao yong).

świat z biegiem czasu pogrąży się w chaosie, tiandejiao zstąpił z nieba aby zapobiec zagładzie.

świat zmierza ku zagładzie, ocalić go mogą tylko dzieci, nazywane mistrz słońce i mistrz ksieżyc (haizi dao).

20. 1. 2. 1. axis mundi

podczas walki bogów pękł jeden ze słupów podtrzymujących świat, góra buzhou. nuwa, żona swojego brata fuxi, roztopiła kamienie i naprawiła go. odtąd jest on krótszy od pozostałych słupów podtrzymujących świat i przechylony w kierunku południowo-wschodnim, dlatego wszystkie rzeki w chinach płyną na południowy wschód.

fusang, drzewo życia (morwa), rośnie na wschodzie, ma wysokość 300 li (150 km). na jego gałęziach zatrzymuje się dziesięć słońc, a gdy jedno obiega ziemię, dziewięć odpoczywa i zażywa kąpieli w jeziorze. korzenie drzewa biegną do fundamentów ziemi, jego korona sięga niebios.

Waldemar Mierniczek