23. religie azji mniejszej (frygia, hatti, hetyci, huryci, lidia, luwijczycy, urartu)

23. 0. 2. synkretyzm

 

hatti to kraj tysiąca bogów, gdyż hetyci włączali bogów podbitych narodów do swego panteonu. 

hurycki panteon stanowił mieszankę bóstw indoeuropejskich z mitanni (mitra, indra, uruwani), mezopotamskich (nikkal - ningal, anu, aja, ea, nergal), hurycko-hetycko-urartyjskich (teszub, hebat, szauszka, allani, kumarbi, kuszuh, szimigi). 

żoną huryckiego bóstwa kuszuh była bogini sumeryjska ningal, po hurycku zwana nikkal. 

wierzenia hurytów i hetytów wzajemnie się przenikały (np podobieństwo tejszeby i teszuba). od hetytów czerpało urartu za pośrednictwem hurytów. 

religia urartu miała wspólne cechy z religiami mezopotamii, panteon bóstw był w części zapożyczony z tych religii. po 714 pne i porażce urartu z asyrią kult chaldiego zaczął upadać, odrodzenie postrzegano w kultach tejszeby, aszura i marduka. 

religia asyryjska była spokrewniona z religią hurycką. asyryjczycy czerpali z mitów i legend hurytów. 

kasycki tiszpak jest odpowiednikiem huryckiego teszuba i urartyjskiego tejszeby. 

istnieją sumeryjskie, babilońskie, asyryjskie, akadyjskie, hetyckie i huryckie wersje eposów o gilgameszu. 

istnieje widoczny wpływ mitologii huryckiej na mitologię grecką za pośrednictwem hetytów i achajów, np mit o kronosie (kumarbi) i jego walce z pokoleniem młodszych bogów, reprezentowanych przez zeusa (teszub). 

atlas przypomina hetyckiego upelluri. mit o ullikummim i kumarbim przypomina mit o tyfonie i teogonię hezjoda. 

egipski set był utożsamiany w delcie z hurycko-urartyjsko-hetyckim bóstwem teszubem. 

kananejski reszef został przejęty przez hurytów, za ich pośrednictwem zawędrował do egiptu. 

aszera - bóstwo ugaryckie, było popularne także w kanaanie, w ludowej mitologii hebrajskiej, w akadzie, wśród hetytów, w południowej arabii. 

hurycka szauszka przypomina isztar i astarte. 

bogini urartu tsinuardi odpowiada isztar. 

u ludów hatti i hetytów istniał kult telepinu - wśród ludów kaukaskich istniał kult telepija. 

quera czczony w urartu to prawdopodobnie także bóg protogruzinów quiria. 

chaldi z urartu przetrwał jako michrom w religiach ormian, został przez ormian zapożyczony od ludów irańskich. 

perwa - luwijski i hetycki bóg koni był łączony z perunem (perkunem). 

zaratusztriańska uskrzydlona tarcza słoneczna faravahar została żywcem przejęta z religii urartu. 

w religiach licyjskiej i lidyjskiej da się oddzielić warstwę przedgrecką z warstwa grecką. 

religia licyjska: bóg burzy trqqas = luwijski tarhunt, natra = apollo, ertemi = artemida, pedrita = afrodyta. 

lidyjczycy czcili frygijską kybele (kubabę), luwijskich sandasa i tivdasa i bóstwa greckie: zeusa, artemidę, apolla, dionizosa, demeter. 

religia frygijska i grecka mają wspólne bóstwa: men (także w rzymie), kybele, attis, bagajos, sabazjos.

bogowie semiccy eszmun i jego żona aszima byli utożsamiani z isztar i dumuzim, kybele i attisem (frygia), afrodytą i adonisem. eszmun był ponadto utożsamiany z eskulapem. 

ma - bogini matka z anatolii jest powiązana z hebat (huryci) i kybele (frygia). była czczona w czasach helleńskich jako ma-enyo, w czasach rzymskiej kao bellona lub cnota virtus. 

men wywodził się z frygii lub od luwijskiego army, był znany w mezopotamii, grecji, rzymie i w czasach helleńskich, być może także jako chrześcijański męczennik menas. był utożsamiany z sabazjosem, mitrą, zeusem. 

korybanci - dziewięć frygijskich demonów, byli czczeni także w grecji, rzymie i w okresie helleńskim. byli uważani za dzieci heliosa i kybele albo kronosa i kybele, albo kronosa i rei, albo talii i apollina, albo dzieci zeusa i czasem utożsamiani z kuretami, kabirami lub daktylami. 

hekate była boginą magii, czarów, świata nadprzyrodzonego, rozdroży (karia, grecja, rzym). 

hurycko-hetycki mit o appu i jego synach: złym i sprawiedliwym to jakby wzór dla mitu o kainie i ablu i mitu o jakubie i ezawie. 

chrześcijański trójkąt opatrzności może być wywiedziony z hetyckiego trójkąta wyobrażającego dobro (assu).

Waldemar Mierniczek