24. religie minojczyków, pelazgów, mykeńczyków, licja, lidia, orfizm, grecja, hellenizm

24. 8. 2. 7. 5. literatura (cz 4)

literatura grecka (cz 3)

epyllion to krótki utwór epicki poświęcony epizodowi mitologicznemu związanemu z konkretnym bohaterem, liczył do 600 wersów, został stworzony przez kallimacha z cyreny (min hekale). epylliony pisali też teokryt, euforion. 

epigramat to krótki aforyzm zamieszczany na grobach, pomnikach, ofiarach wotywnych, przeważnie dwuwierszowy napisany dystychem elegijnym. spisywano nim zaklęcia na magicznych tabliczkach ołowianych. najsłynniejszy autor - symonides z keos. najbardziej znane antologie: meleager z gandary (ok 60 pne), uzupełniona przez filipa z tesalonik (i w), zbiór kallimacha z cyreny. w x w konstantyn z kefalas sporządził antologię palatyńską. 

priapea to epigramaty o treści obscenicznej poświęcone priapowi. wywodzą się z krótkich wierszyków zapisywanych na hermach priapa lub ścianach poświęconych mu kapliczek, najstarsze priapea pochodzą od eufroniosa z chersonezu i leonidasa z tarentu. 

katullus (między 87 i 82 - po 54 pne) zapoczątkował hymenaios - pieśni weselne na pamiątkę hymena. 

epitalamium to pieśń chóralna na cześć nowożeńców, wykonywana przed komnatą panny młodej lub sypialnią nowożeńców, później każdy utwór pochwalny napisany z okazji ślubu. epitalamia pisali safona, eurypides, arystofanes. 

genethliakon to pieśń pochwalna z okazji narodzin dziecka lub rocznicy urodzin znanej osoby, pochodzi w okresu hellenizmu. 

zwierciadło zawiera prezentację wzoru postępowania, zostało zapoczątkowane przez izokratesa, który prezentował modelowe sylwetki króla i księcia. 

bajka to utwór literacki z morałem, pojawia się u hezjoda i stesichora, rozwija się za sprawą ezopa (zbiór bajek zwierzęcych), tworzył je także babrios (bajki narracyjne). 

panegiryk to mowa wygłaszana na pogrzebach wybitnych osobistości, wodzów i polityków, sławiąca ich zasługi obywatelskie i patriotyczne. 

tren to odmiana pieśni lamentacyjnej, spokrewniona z elegią i epicedium, wyrażał smutek i żal z powodu odejścia ukochanej osoby. treny pisali np symonides i pindar. 

epicedium to utwór żałobny stworzony przez symonidesa, składa się z laudatio - pochwały zalet i zasług zmarłego, comploratio - opłakiwania, consolatio - pocieszenia. 

epitafium to napis na kamieniu nagrobnym lub pomniku sławiący zmarłego. forma epitafium ukształtowała się w atenach w v w w trakcie wojen perskich. epitafia wystawiano także zwierzętom (między innymi koniom, osłom, ptakom, zającom, myszom). 

diatryba to gatunek filozoficzno-literacki w formie dialogu, mowy, kazania lub wykładu o charakterze moralizatorskim. diatryby pisali, między innymi, tales i bion z borystenes. 

skolia to utwory literackie wzorowane na improwizowanych piosenkach biesiadnych, śpiewanych w towarzystwie liry. ich treść wychwalała życie, zawierała wezwania do bogów, aforyzmy, żarty. 

sielanki nawiązywały często do wątków mistycznych np do arkadii. 

partheneia (pieśni dziewic) były tworzone z myślą o obrzędach religijnych. 

maksymy delfickie to zbiór przysłów (2-3 słowa) przypisywanych siedmiu mędrcom, które miały zostać wyryte przed świątynią apollina w delfach, np "oskarżaj obecnego", "nic w nadmiarze", "módl się o możliwe", "poznaj samego siebie". 

odpowiedź lakoniczna: kiedy filip ii macedoński zbliżał się do bram sparty, zagroził jej słowami: "jeśli was pokonam, wasze domy spłoną, wasze miasta staną w płomieniach, a wasze żony zostaną wdowami". odpowiedź: "jeśli". 

apotropeiony to słowa (odpowiednio dobierane nazwy i imiona), które miały chronić przed złymi mocami. 

aretalogia to forma narracyjna z okresu hellenistycznego łącząca tradycje greckie, egipskie i hinduskie, przedstawiała nadzwyczajne czyny bogów i związane z nimi zdarzenia, miała wpływ na kształtowanie się hagiografii chrześcijańskiej. 

ekfraza to szczegółowy opis dzieła sztuki, nawiązujący do wyznaczników estetycznych i sensów mitologicznych. 

w trakcie świąt religijnych organizowano zawody poetyckie i dramatyczne. 

haretesia to zawody w poezji i muzyce poświęcone boginiom wdzięku charytom, organizowane w orchomenos w beocji. 

igrzyska pytyjskie obejmowały także konkursy dramatyczne, konkurs poetycki. 

w trakcie dionizji wielkich podczas proagon uczestnicy konkursów przedstawiali się publiczności przez demonstrowanie treści (iogus) swoich sztuk. czwartego, piątego i szóstego dnia trzech autorów prezentowało tragedie. wśród zwycięzców byli między innymi ajschylos, sofokles, eurypides, agaton, astydamas, hermissop, arystofanes, filemon. 

w atenach organizowano agon dramatyczny (lenaje), podczas którego wystawiano dwie tragedie i pięć komedii. 

ostatniego dnia apaturii chłopcy popisywali się recytacją utworów poetyckich. 

nauczanie literatury obejmowało gramatykę, retorykę i dialektykę. 

wychowanie muzyczne obejmowało także naukę poezji, gdyż nazwa pochodziła od muz. czytania i pisania uczył ojciec lub nauczyciel muzyki. 

poezja grecka odnosi się do mitu konsolidującego społeczność, co czyni ją elementem religii państwowej. wykonywana zawsze przy akompaniamencie instrumentu muzycznego. w wykonanie poezji angażowano w miarę możliwości całą społeczność, zwłaszcza przy liryce chóralnej i tragedii (np iliada), w ten sposób poezja była wpleciona w wychowanie. zachowało się niewiele poezji ludowej. 

słowo liryka pochodzi od utworów (pieśni) śpiewanych przy akompaniamencie liry. 

proklos wyodrębnił trzy rodzaje teurgii, w tym jako pierwszy rodzaj wyrocznie i objawienia, które wymagają rytuałów, pieśni i modlitw, jako drugie modlitwy, inwokacje i hymny (zwłaszcza ułożone przez proklosa).

Waldemar Mierniczek